Türkiye İş Hukuku: Kıdem, İhbar, İzin ve İşçi Hakları
4857 sayılı İş Kanunu ve ilgili mevzuat çerçevesinde çalışanların ve işverenlerin bilmesi gereken tüm temel hak ve yükümlülükler; kıdem tazminatından fazla mesaiye, yıllık izinden işe iade davasına kadar eksiksiz rehber.
yıllık hesap birimi
üst sınırı (yıllık 270 saat)
yıllık izin hakkı
artışı oranı
Türkiye'de iş ilişkileri, başta 4857 sayılı İş Kanunu olmak üzere 854 s. Deniz İş K., 5953 s. Basın İş K. ve ilgili yönetmeliklerle düzenlenmektedir. Bu rehberde, Türkiye'deki çalışanların günlük yaşamlarında en sık karşılaştıkları iş hukuku konuları —kıdem ve ihbar tazminatından yıllık izin hesabına, fazla mesaiden işe iade davasına kadar— açık ve anlaşılır bir dille ele alınmaktadır.
Kıdem Tazminatı
Kıdem tazminatı, işyerinde en az 1 tam yıl çalışmış olan işçilere, belirli koşullarda iş sözleşmesinin sona ermesi halinde ödenen yasal bir tazminattır. Hesaplama, 1475 sayılı eski İş Kanunu'nun 14. maddesi kapsamında yapılmakta; her tam çalışma yılı için işçinin 30 günlük brüt ücreti esas alınmaktadır.
Kıdem Tazminatına Hangi Durumlarda Hak Kazanılır?
Kıdem tazminatı, aşağıdaki hallerde işçiye ödenir:
| Durum | Kıdem Tazminatı | Açıklama |
|---|---|---|
| İşveren tarafından haksız fesih | ✓ Hak Doğar | İş K. Md. 17 kapsamında bildirimli ya da md. 18 kapsamında geçersiz fesih |
| İşçi tarafından haklı nedenle fesih | ✓ Hak Doğar | Ücretin ödenmemesi, mobbing, sağlık sorunları, iş koşullarının ağırlaşması vb. |
| Askerlik nedeniyle fesih (erkek işçi) | ✓ Hak Doğar | Askerlik hizmetini yapmak amacıyla iş akdini fesheden işçiler |
| Emeklilik hakkı kazanma | ✓ Hak Doğar | SGK yaşlılık/emeklilik aylığına hak kazanan işçi tarafından yapılan fesih |
| Kadın işçinin evlenmesi (1 yıl içinde) | ✓ Hak Doğar | Evlenme tarihinden itibaren 1 yıl içinde kadın işçinin kendi isteğiyle istifası |
| İşçinin ölümü | ✓ Hak Doğar | Mirasçılara ödenir |
| İşçinin kendi isteğiyle istifası | ✗ Hak Doğmaz | Haklı neden olmaksızın yapılan istifa kıdem tazminatı hakkını ortadan kaldırır |
| İşverenin haklı nedenle feshi | ✗ Hak Doğmaz | İş K. Md. 25/II kapsamında ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırı davranış |
| 1 yıldan az çalışma | ✗ Hak Doğmaz | Kıdemin 1 tam yılı tamamlamaması halinde tazminat hesaplanmaz |
Kıdem Tazminatı Nasıl Hesaplanır?
Kıdem tazminatının hesaplanmasında esas alınan brüt ücret, sadece temel maaşı değil; düzenli olarak ödenen prim, ikramiye, kasa tazminatı, yol ve yemek yardımı (ayni olmayan kısım) gibi tüm ekleri kapsar.
Temel formül: Kıdem Tazminatı = Brüt Giydirilmiş Ücret × Çalışılan Yıl Sayısı
| Hesap Kalemi | Açıklama | Tutar |
|---|---|---|
| Brüt Temel Maaş | Aylık sabit ücret | 28.000 ₺ |
| Yol + Yemek Yardımı | Nakit olarak ödenen kısım | 5.000 ₺ |
| Düzenli Prim | Her ay ödenen sabit prim | 2.000 ₺ |
| Giydirilmiş Brüt Ücret | Tüm düzenli ödemelerin toplamı | 35.000 ₺ |
| 2025 Tavan Kontrolü | 35.000 ₺ < 35.058,58 ₺ (tavan aşılmıyor) | ✓ Tavan geçerli değil |
| Çalışılan Süre | 8 tam yıl | 8 × 35.000 ₺ |
| Kıdem Tazminatı (Brüt) | 35.000 × 8 | 280.000 ₺ |
| Damga Vergisi Kesintisi | %0,759 oranında | -2.125,20 ₺ |
| Net Ödenecek Tutar | Gelir vergisi muaf | 277.874,80 ₺ |
| Not: Kıdem tazminatı gelir vergisine tabi değildir; yalnızca damga vergisi kesilir. Yıl kesirleri gün üzerinden hesaplanır. | ||
İhbar Tazminatı
İhbar tazminatı, iş sözleşmesini önceden bildirim yapmaksızın veya yasanın öngördüğünden daha kısa süre önce fesheden tarafın karşı tarafa ödemekle yükümlü olduğu tazminattır. İş K. Md. 17 kapsamında, kıdem süresine göre belirlenen ihbar sürelerine uyulması zorunludur.
| Çalışma Süresi | İhbar Süresi | Tazminat (Örnek: 20.000 ₺ brüt) |
|---|---|---|
| 6 aydan az | 2 hafta | 20.000 ÷ 30 × 14 = 9.333 ₺ |
| 6 ay – 1,5 yıl | 4 hafta | 20.000 ÷ 30 × 28 = 18.667 ₺ |
| 1,5 yıl – 3 yıl | 6 hafta | 20.000 ÷ 30 × 42 = 28.000 ₺ |
| 3 yıldan fazla | 8 hafta | 20.000 ÷ 30 × 56 = 37.333 ₺ |
| İhbar tazminatı üzerinden gelir vergisi ve SGK primi kesilir. Sözleşmeyle daha uzun süreler belirlenebilir, ancak kısaltılamaz. | ||
"İhbar süresi, işverenin işçiyi işe alabilmesi; işçinin ise yeni iş bulabilmesi için tanınan geçiş süresidir. Bu süre iyi niyetle kullanılmalı; bildirimli fesihte işçi, iş arama iznini de kullanma hakkına sahiptir."
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi Emsal Kararları DerlemesiKıdem ile İhbar Tazminatı Arasındaki Farklar
Yıllık Ücretli İzin
İşçilerin dinlenme hakkı, İş K. Md. 53–61 ile Yıllık Ücretli İzin Yönetmeliği kapsamında güvence altına alınmıştır. Yıllık izin süresi, işçinin kıdemine göre artan bir ölçekte belirlenmekte; işveren bu izni kullandırmakla, işçi ise kullanmakla yükümlüdür.
| Kıdem Süresi | Yıllık İzin (Gün) | Özel Haller |
|---|---|---|
| 1 – 5 yıl (dahil) | 14 iş günü | — |
| 5 – 15 yıl (dahil) | 20 iş günü | — |
| 15 yıldan fazla | 26 iş günü | — |
| 18 yaş altı işçiler | 20 iş günü (minimum) | Kıdemden bağımsız, yasal alt sınır |
| 50 yaş ve üzeri işçiler | 20 iş günü (minimum) | Kıdemden bağımsız, yasal alt sınır |
| İzin süreleri iş günü olarak hesaplanır; Cumartesi, Pazar ve resmî tatil günleri bu süreye dahil edilmez. Toplu iş sözleşmeleriyle bu süreler artırılabilir, azaltılamaz. | ||
Yıllık İzinde Dikkat Edilmesi Gerekenler
- Yıllık izin hakkı, işçinin talebi ve işverenin onayıyla kullanılır; ancak işveren bu hakkı engelleyemez.
- Kullanılmayan yıllık izin, iş sözleşmesinin her ne sebeple sona ermesi halinde izin ücreti olarak nakden ödenir.
- Yıllık izin ücreti, ücretten mahsup edilemez; avans niteliğinde verilemez.
- İzin süresi bölünebilir; ancak bölünmesi halinde bir bölümün en az 10 gün olması zorunludur.
- İşçi, izin döneminde başka bir işveren yanında ücretli çalışırsa, işveren bu süredeki izin ücretini geri isteyebilir.
Doğum ve Ebeveynlik İzni
| İzin Türü | Süre | Ücret Durumu |
|---|---|---|
| Doğum öncesi analık izni | 8 hafta | SGK'dan geçici iş göremezlik ödeneği |
| Doğum sonrası analık izni | 8 hafta (tek bebek), 10 hafta (çoğul gebelik) | SGK'dan geçici iş göremezlik ödeneği |
| Ücretsiz doğum izni (isteğe bağlı) | 6 aya kadar | Ücretsiz; iş güvencesi devam eder |
| Baba izni | 5 iş günü (ücretli) | İşveren tarafından tam ücretle ödenir |
| Evlat edinme izni | 8 hafta | SGK ödeneği + işveren sorumluluğu |
| Emzirme izni | Günde 1,5 saat (1 yaşına kadar) | Çalışma saatinden sayılır, ücret kesilmez |
Diğer Yasal İzin Hakları
| İzin Nedeni | Süre |
|---|---|
| Evlilik | 3 iş günü (ücretli) |
| Birinci derece yakın ölümü (anne, baba, eş, çocuk) | 3 iş günü (ücretli) |
| Eşin doğum yapması (baba için) | 5 iş günü (ücretli) |
| Aile fertlerinin hastalığı (bakım sorumluluğu) | Yönetmelikte belirlenen süre |
| İş arama izni (bildirimli fesihte) | Günde 2 saat |
Fazla Mesai
Fazla mesai, İş K. Md. 41 kapsamında, haftalık 45 saati aşan çalışma süresidir. Kanun, bu aşan sürenin ücreti için %50 zamlı ödeme zorunluluğu getirmektedir. Gece çalışmasında ise zam oranı %25'tir (haftalık 45 saati aşmasa dahi).
| Çalışma Türü | Zam Oranı | Saatlik Brüt Ücret 100 ₺ ise | Yasal Üst Sınır |
|---|---|---|---|
| Fazla Süreli Çalışma (haftada 41–45 saat) | %25 zamlı | 125 ₺/saat | — |
| Fazla Mesai (haftada 45 saatin üzeri) | %50 zamlı | 150 ₺/saat | Yılda 270 saat |
| Gece Çalışması (22:00–06:00) | %25 zamlı | 125 ₺/saat | Günde 7,5 saat üst sınır |
| İşçi, fazla mesai ücreti yerine serbest zaman (1 saat fazla mesai = 1,5 saat serbest zaman) kullanmayı da tercih edebilir. Bunun için işçinin yazılı onayı gerekir. | |||
Normal Çalışma Süreleri
| Süre Türü | Yasal Üst Sınır | Notlar |
|---|---|---|
| Haftalık çalışma | 45 saat | Haftalar arasında denkleştirilmiş dağılım yapılabilir |
| Günlük çalışma | 11 saat | Denkleştirme döneminde bile 11 saati aşamaz |
| Gece çalışması (günlük) | 7,5 saat | Gece ve gündüz dönüşümlü olarak maks. 1 yıl |
| Ara dinlenmesi (4–7,5 saat çalışma) | 15 dakika | Çalışma süresinden sayılmaz |
| Ara dinlenmesi (7,5 saat üzeri) | 1 saat | Çalışma süresinden sayılmaz |
| Hafta tatili | 24 saat kesintisiz | Genellikle Pazar; işçi çalışırsa 1,5 kat ücret |
İşe İade Davası
İş güvencesi hükümleri, İş K. Md. 18–21 kapsamında, belirli koşulları sağlayan işçilerin geçersiz feshe karşı dava yoluyla işe iadesini ya da tazminat almasını mümkün kılmaktadır.
İşe İade Davası Açabilmek İçin Gerekli Koşullar
| Durum | Tazminat Türü | Tutar |
|---|---|---|
| Mahkeme işe iadeye hükmetti, işveren kabul etmedi | İş güvencesi tazminatı | 4 ile 8 aylık brüt ücret (kıdeme göre) |
| Boşta geçen süre ücreti (maks.) | En fazla 4 aylık ücret | Dava süresince çalışılmayan dönem için |
| Sendikal nedenle yapılan fesih | İş güvencesi tazminatı (artırımlı) | En az 1 yıllık brüt ücret |
| İşe iade kararı kesinleştiğinde işçi, 10 iş günü içinde işverene başvurmalıdır. İşveren, 1 ay içinde işçiyi işe almak veya tazminat ödemek zorundadır. | ||
Temel İşçi Hakları
| Hak | Yasal Düzenleme | Özet |
|---|---|---|
| Asgari ücret | İş K. Md. 39 | 2025 yılı brüt asgari ücret: 22.104 ₺/ay (net ~18.000 ₺). Her yıl yeniden belirlenir. |
| Eşit davranma ilkesi | İş K. Md. 5 | Dil, ırk, cinsiyet, siyasi düşünce, din vb. nedeniyle ayrım yapılamaz. |
| İşçi sağlığı ve iş güvenliği | 6331 s. İSG K. | İşveren, iş kazası ve meslek hastalığına karşı gerekli önlemleri almakla yükümlüdür. |
| Sendika hakkı | 6356 s. STİSK | Tüm işçiler sendikaya üye olabilir; sendika üyeliği nedeniyle ayrım yapılamaz. |
| Toplu sözleşme hakkı | 6356 s. STİSK | Çalışma koşullarını düzenleyen toplu iş sözleşmesi yaptırılabilir. |
| Ücretin korunması | İş K. Md. 32–37 | Ücret, en geç ayda bir ödenmeli; banka aracılığıyla yapılmalıdır. |
| Mobbing (psikolojik taciz) | İş K. Md. 24/II-d | Sistematik psikolojik baskı, işçinin iş sözleşmesini haklı nedenle feshetme hakkı doğurur. |
| Cinsel tacizden koruma | İş K. Md. 24/II-c | Cinsel taciz, işçi için haklı fesih nedenidir; işveren bu korumayı sağlamakla yükümlüdür. |
SGK Prim Oranları 2025
| Prim Türü | İşçi Payı | İşveren Payı | Toplam |
|---|---|---|---|
| Malullük, Yaşlılık ve Ölüm (MYÖ) | %9 | %11 | %20 |
| Kısa Vadeli Sigorta Kolları (İş kazası vb.) | — | %1–6,5 (iş koluna göre) | %1–6,5 |
| Genel Sağlık Sigortası (GSS) | %5 | %7,5 | %12,5 |
| İşsizlik Sigortası | %1 | %2 | %3 |
| Toplam Ortalama | %15 | ~%22,5 | ~%37,5 |
| SGK matrah alt sınırı: 22.104 ₺ (asgari ücret) — üst sınır: 166.104 ₺ (asgari ücretin 7,5 katı). Bu sınırların dışına çıkan ücret kısımları için prim ödenmez. | |||
Sık Sorulan Sorular
Kıdem tazminatımı ne zaman alabilirim?
Kıdem tazminatı, iş sözleşmesinin sona erdiği tarihte muaccel hale gelir. İşveren, tazminatı en geç fesih tarihinde ödemelidir. Gecikmesi halinde işçi, gecikilen süre için mevduata uygulanan en yüksek banka faizi oranında faiz talep edebilir. Dava yoluna gidilecekse zamanaşımı süresi 5 yıldır.
İstifa edersem tazminat alabilir miyim?
Kural olarak istifa kıdem tazminatı hakkını ortadan kaldırır. Ancak istifanızın nedeni şunlardan biri ise kıdem tazminatına hak kazanabilirsiniz: ücretin hiç ya da geç ödenmesi, işverenin ahlak ve iyi niyet kurallarını ihlali, sağlığınızı tehdit eden çalışma koşulları, psikolojik taciz (mobbing), cinsel taciz veya iş koşullarında işçi aleyhine esaslı değişiklik.
Deneme süresi içinde işten çıkarılırsam ne olur?
4857 sayılı İş Kanunu kapsamında deneme süresi en fazla 2 ay; toplu iş sözleşmesiyle 4 aya uzatılabilir. Deneme süresinde her iki taraf da ihbar süresine gerek kalmaksızın iş sözleşmesini feshedebilir. Deneme süresi içindeki fesihlerde kıdem ve ihbar tazminatı hakkı doğmaz.
Hafta tatilinde çalışırsam ne kadar ücret alırım?
Haftalık 45 saatlik çalışmayı tamamlamış işçi, hafta tatilinde çalışırsa bu günün ücreti %50 zamlı olarak ödenir. Yani 1 günlük çalışma için toplam 1,5 günlük ücret ödenir. Haftalık 45 saati doldurmamış işçinin hafta tatilinde çalışması ise fazla süreli çalışma kapsamında değerlendirilir.
Yıllık iznimi kullanmak yerine ücret alabilir miyim?
Hayır. İş sözleşmesi devam ederken yıllık izin hakkı nakde çevrilemez. Bu uygulama kanuna aykırı olup işçi itiraz etme hakkını saklı tutar. Yıllık izin ücreti yalnızca iş sözleşmesinin herhangi bir nedenle sona ermesi halinde nakden ödenir.
İşveren sigorta primlerimi yatırmıyorsa ne yapmalıyım?
SGK primlerinin yatırılmaması, işçi için haklı fesih nedeni oluşturur. Ayrıca SGK'ya şikâyet yoluyla işveren hakkında idari işlem başlatılabilir. İşveren, sigorta primlerini ödemezse her ay için aylık %4,5 gecikme zammı uygulanır. SGK'nın e-Devlet üzerinden sunduğu "Hizmet Dökümü" sorgusundan primlerinizin yatırılıp yatırılmadığını kontrol edebilirsiniz.